पायाखालचे पाणी

1990च्या दशकात झालेल्या हरित क्रांतीमुळे भारत अन्नधान्याच्या बाबतीत स्वयंपूर्ण झाला असे म्हटले तरी ते फारसे वावगे ठरू नये. या वाढीव कृषी उत्पादनामधे, उत्तर हिंदुस्थानातील राजधानी दिल्ली जवळचा भाग, पंजाब, राजस्थान व हरियाणा या राज्यातील शेतकर्‍यांचा खूपच मोठा वाटा आहे. अंदाजे 4,38,000 वर्ग किलोमीटर आकाराच्या या भूभागाला, सिंधु नदीचा पठारी प्रदेश अशी भौगोलिक संज्ञा आहे. या भागातील शेतकरी मुख्यत्वे बार्ली, तांदूळ व गहू ही पिके येथे घेतात. या भागात बारा महिने वहाणार्‍या मोठ्या नद्या असल्याने भूगर्भजल विपुल प्रमाणात उपलब्ध आहे आणि इथले शेतकरी याच भूगर्भातील पाण्याचा मुख्यत्वे वापर करून ही पिके घेतात.


अमेरिकेच्या ‘नासा’ या अवकाश संशोधन संस्थेने, GRACE या जोडी उपग्रहांच्या सहाय्याने, पृथ्वीवरील जलस्त्रोतांचा एक अभ्यास नुकताच केला. या संशोधनाचे निष्कर्ष, ‘नासा’ मधील शास्त्रज्ञांनी नुकतेच ‘सायंटिफिक अमेरिकन’ या मासिकात प्रसिद्ध केले आहेत. या निष्कर्षांप्रमाणे सिंधु नदीच्या पठारी प्रदेशात असलेले भूगर्भातील जलस्त्रोत, इ.स. 2002 ते 2008 या कालखंडात, अंदाजे 109 घन किलोमीटर एवढ्या प्रमाणात नष्ट झाले आहेत. या जलस्त्रोतांचा एकूण अंदाज करता येत नसल्याने, ते संपूर्णपणे नष्ट केंव्हा होतील ते सांगणे जरी कठिण असले तरी केलेल्या निरिक्षणांप्रमाणे या सर्व भागातील भूगर्भजल पातळी सरासरी प्रति वर्ष एक फूट तरी खाली जात आहे. ‘वर्ल्ड बॅंकेच्या’ एका अभ्यासाप्रमाणे या भागात अंदाजे 63 घन किलोमीटर भूगर्भजल तरी प्रत्येक वर्षी जमिनीतून उपसले जाते. भारत सरकारच्याच अभ्यासाप्रमाणे या भागातील नद्या, फक्त 45 घन किलोमीटर एवढेच पाणी परत भूगर्भात भरू शकतात.


वर्ल्ड बॅंकेच्या एका अभ्यासाप्रमाणे, भारतातली 60 % तरी बागाईत शेती व 80% ग्रामीण व शहरी भागांना करण्यात येणारा पाणी पुरवठा हा भूगर्भातील जलस्त्रोतांमार्फत केला जातो. भूगर्भ जलाचा भारतातील वापर 230 घन किलोमीटर आहे. ही संख्या एकूण जगाच्या वापराच्या एक चतुर्थांश एवढी येते. हे भूगर्भजल साठे एवढे जास्त वापरले जात आहेत की आजच यातले 29% साठे अत्यवस्थ किंवा अर्ध-अत्यवस्थ अवस्थेला पोचले आहेत. असा अंदाज आहे की 2025 सालापर्यंत भारतातले किमान 60% तरी भूगर्भजल साठे हे अत्यवस्थ अवस्थेला पोचतील. गुजरात, हरयाणा, महाराष्ट्र. पंजाब, राजस्थान आणि तमिळनाडू या राज्यांतील 54% साठे या अवस्थेला पोचलेलेच आहेत. Central Ground Water Authority या संस्थेने देशातील 5725 भूगर्भजल साठ्यांच्यापैकी 1615 साठ्यांना अत्यवस्थ म्हणून घोषित केले आहे तर 108 साठ्यांमधून पाण्याचा उपसा करण्यास संपूर्ण मनाई केली आहे.


भूगर्भजल कमी होते आहे एवढेच संकट भारतावर आलेले नाही. या भूगर्भजलाची गुणवत्ता अतिशय झपाट्याने खराब होते आहे.भारतातल्या एकूण 600 जिल्ह्यांपैकी 254 जिल्ह्यामधल्या भूगर्भजल साठ्यांच्यात लोह क्षारांचे प्रमाण धोका पातळीपेक्षा जास्त असलेले आढळले आहे तर 224 जिल्ह्यातील पाण्यात फ्लोराईड्स धोका पातळीच्या वर आहेत. 162 जिल्ह्यातील पाणी खारट झाले आहे तर 34 जिल्ह्यात आर्सेनिक या विषारी धातूच्या क्षारांचे प्रमाण धोका पातळीवर आहे.
काही राज्यांतील परिस्थिती तर फारच खराब झाली आहे. गुजरात मधल्या 26 जिल्ह्यापैकी 21 मधे पाणी खारट झाले आहे तर 18 मधे फ्लोराईड्स जास्त आहेत. कर्नाटक राज्यातल्या 31 जिल्ह्यापैकी 21 जिल्ह्यात लोह प्रदुषण आहे आणि 20 जिल्ह्यातील पाण्याच्या साठ्यांच्यात फ्लोराईड्स जास्त आहेत. राजस्थानमधल्या 27 जिल्ह्यात पाणी खारट झाले आहे तर 30 जिल्ह्यांमधे जास्त प्रमाणात फ्लोराईड तर 28 मधे लोह प्रदुषण सापडले आहे.राजधानी दिल्ली सुद्धा या प्रदुषणातून बचावलेली नाही. दिल्लीच्या 9 जिल्ह्यांपाइकी पाच मधे खारटपणा, फ्लोराईड्स व लोह प्रदुषण धोका पातळीवर गेलेले आहे.एकूण देशाचा विचार केला तर 33% भूगर्भजल हे पिण्यास निरुपयोगी बनले आहे.
हे प्रदुषणयुक्त पाणी पिण्यास तर धोकादायक आहेच पण ते पिकाना दिल्यास शेती उत्पनामधेही हे प्रदुषण आढळून येते. पिण्याच्या पाण्यावर योग्य ती प्रक्रिया करून पाणी पिण्यास योग्य बनवण्याच्या यंत्रणा प्रस्थापित करणे आणि सर्वात महत्वाचे म्हणजे भूगर्भजलाचा वापरच नियंत्रित करणे या दोन गोष्टी शासनाने करणे महत्वाचे आहे. तसे न झाल्यास पुढच्या पंधरा वर्षात परिस्थिती अतिशय गंभीर स्वरूप धारण करू शकते याच शंकाच नाही.

13 मार्च 2010 

उलटी गंगा

भारतातील राजस्थान हे राज्य, तिथल्या वाळवंटी हवामानाबद्दल प्रसिद्धच आहे. ग्रेट इंडियन डेझर्ट किंवा थरचे वाळवंट हे या राज्याचाच भाग असल्याने राज्याच्या इतर भागात सुद्धा अतिशय कमी पाउस, खुरटी झुडपे, उन्हाळ्यात धुळीची वादळे व अति उष्ण हवा तर हिवाळ्यात कडाक्याची थंडी यासारखी वाळवंटी प्रदेशाची वैशिष्ट्ये अनुभवता येतात.

उपग्रहाद्वारा केलेल्या सर्वेक्षणामधे असे आढळले आहे की राजस्थानमधली भूगर्भ जल पातळी वर्षाला एक फूट या प्रमाणात खाली खाली जात चालली आहे. याचा परिणाम साहजिकच हवामानावर होतो आहे. त्यातच या वर्षी पडलेल्या मॉन्सूनच्या पावसाने सरासरीची तीन चतुर्थांश पातळी जेमतेम गाठली आहे व तो अवेळी पडला आहे. याचा परिणाम साहजिकच पिकांच्यावर झाला आहे. बहुतेक ठिकाणी फक्त 5 ते 10 टक्के पीक हातात येईल असे शेतकर्‍यांना वाटते आहे.

जोधपूर हे राजस्थानमधले एक शहर. थरच्या वाळवंटाला लागूनच जोधपूर जिल्हा आहे. या शहराची सूर्य नगर (Sun City) म्हणून प्रसिद्धी आहे. अतिशय सुंदर महाल, किल्ला वगैरे वैशिष्ट्यपूर्ण आकर्षणांमुळे, येथे प्रवाश्यांची नेहमीच गर्दी असते. जोधपूरच्या भौगोलिक स्थानामुळे येथे वाळवंटी हवामान व पाण्याचे दुर्भिक्ष असणार अशी कोणाचीही अपेक्षा असणार.

प्रत्यक्षात जोधपूरमधली भूगर्भजल पातळी, वर्षाला साडेचार ते पाच फूट या प्रमाणात, सतत वाढतच चालली आहे. जोधपूरमधल्या कुंजबिहारी मंदिरात सर्वत्र संगमवरी फरशा बसवलेल्या आहेत. या फरश्यांच्या दोन ते तीन इंच वरपर्यंत सतत पाणी असते. फरश्यांच्या मधल्या भेगांच्यातून सतत पाण्याची छोटी कारंजी उडत असतात. ज्या घरांना तळघरे आहेत तेथे रोज इतके पाणी साठते की ते पंप लावूनच काढून टाकावे लागते.

जोधपूरमधे पाण्याची एवढी सुबत्ता पूर्वी कधीच नव्हती. शहरवासीय अशी एक दंतकथा सांगतात की इ.स. 1459 मधे तिथल्या महाराजाने, जेंव्हा मेहेरनगड किल्याचे भूमीपूजन केले होते तेंव्हा त्या ठिकाणी वस्तीला असलेल्या एका गोसाव्याला हुसकवून लावले होते. संतप्त होऊन या गोसाव्याने “ तुझ्या राज्यात नेहमीच दुष्काळ राहील” असा शाप राजाला दिला होता. शापवाणीने म्हणा किंवा भौगोलिक परिस्थितीमुळे म्हणा जोधपूरमधे पाण्याचे नेहमीच दुर्भिक्ष राहलेले आहे. आजूबाजूच्या प्रदेशात पाण्याचे दुर्भिक्ष असताना जोधपूरमधे मात्र आज पाण्याची सुबत्ता कशी? हा एक संशोधनाचा विषय झाला आहे.

जोधपूरच्या जय नारायण व्यास विद्यापीठाच्या भूगर्भशास्त्र विभागाचे प्रमुख श्री. भवानीशंकर पालीवाल यांच्या मताप्रमाणे, पाण्याच्या या सुबत्तेची दोन प्रमुख कारणे आहेत. प्रथम कारण म्हणजे इ.स. 1997 साली, भारत सरकारने बांधलेल्या राजस्थान कालव्याचे, जोधपूरपर्यंत पोचलेले पाणी. या कालव्यामुळे, पंजाब मधील नद्यांचे पाणी, राजस्थानकडे वळवण्यात आलेले आहे. या कालव्याच्या जवळ शेती असणारे शेतकरी, हे पाणी आपल्या शेतीसाठी वापरतात. त्यामुळे त्यांचा भूगर्भजलाचा उपसाच बंदच झाला आहे. दुसरे महत्वाचे कारण म्हणजे जोधपूर हे शहर एखाद्या बशीसारख्या खोलगट भूप्रदेशावर वसलेले आहे. त्यामुळे आजूबाजूचे भूगर्भजल जोधपूरच्या शहरी भागाकडे भूगर्भाखालून वहात येते. हे पाणी दुसरा मार्ग नसल्याने जमिनीच्या वर येते आहे.

आता या पाण्याचे करायचे तरी काय असा प्रश्न येथील शासनापुढे आहे. शहरांतील बागांना जास्त पाणी पुरवठा केला जात आहे तर नळ टाकून शहरातील जादा पाणी पंप करून आजूबाजूच्या पाण्याचे दुर्भिक्ष असलेल्या शेतीकडे पाठवावे असाही विचार आहे. या योजना जेंव्हा कार्यवाहीत येतील तेंव्हा येतील, सध्या मात्र वाळवंटाच्या मधे गंगा असा अनुभव जोधपूरवासीयाना येतो आहे. पाण्याचा कमीत कमी वापर करणारे हेच लोक आता पाण्याचा मुबलक वापर करताना दिसतात.


26 ऑक्टोबर 2009

पाण्यासाठी दाही दिशा

1990च्या दशकात झालेल्या हरित क्रांतीमुळे भारत अन्नधान्याच्या बाबतीत स्वयंपूर्ण झाला असे म्हटले तरी ते फारसे वावगे ठरू नये. या वाढीव कृषी उत्पादनामधे, उत्तर हिंदुस्थानातील राजधानी दिल्ली जवळचा भाग, पंजाब, राजस्थान व हरियाणा या राज्यातील शेतकर्‍यांचा खूपच मोठा वाटा आहे. अंदाजे 4,38,000 वर्ग किलोमीटर आकाराच्या या भूभागाला, सिंधु नदीचा पठारी प्रदेश अशी भौगोलिक संज्ञा आहे. या भागातील शेतकरी मुख्यत्वे बार्ली, तांदूळ व गहू ही पिके येथे घेतात. या भागात बारा महिने वहाणार्‍या मोठ्या नद्या असल्याने भूगर्भजल विपुल प्रमाणात उपलब्ध आहे आणि इथले शेतकरी याच भूगर्भातील पाण्याचा मुख्यत्वे वापर करून ही पिके घेतात.

अमेरिकेच्या ‘नासा’ या अवकाश संशोधन संस्थेने, GRACE या जोडी उपग्रहांच्या सहाय्याने, पृथ्वीवरील जलस्त्रोतांचा एक अभ्यास नुकताच केला. या संशोधनाचे निष्कर्ष, ‘नासा’ मधील शास्त्रज्ञांनी नुकतेच ‘सायंटिफिक अमेरिकन’ या मासिकात प्रसिद्ध केले आहेत. या निष्कर्षांप्रमाणे सिंधु नदीच्या पठारी प्रदेशात असलेले भूगर्भातील जलस्त्रोत, इ.स. 2002 ते 2008 या कालखंडात, अंदाजे 109 घन किलोमीटर एवढ्या प्रमाणात नष्ट झाले आहेत. या जलस्त्रोतांचा एकूण अंदाज करता येत नसल्याने, ते संपूर्णपणे नष्ट केंव्हा होतील ते सांगणे जरी कठिण असले तरी केलेल्या निरिक्षणांप्रमाणे या सर्व भागातील भूगर्भजल पातळी सरासरी प्रति वर्ष एक फूट तरी खाली जात आहे. ‘वर्ल्ड बॅंकेच्या’ एका अभ्यासाप्रमाणे या भागात अंदाजे 63 घन किलोमीटर भूगर्भजल तरी प्रत्येक वर्षी जमिनीतून उपसले जाते. भारत सरकारच्याच अभ्यासाप्रमाणे या भागातील नद्या, फक्त 45 घन किलोमीटर एवढेच पाणी परत भूगर्भात भरू शकतात.
या पाण्याच्या वापरामुळेच भारतातले धान्य उत्पादन, वाढत्या लोकसंख्येला पुरेल एवढ्या प्रमाणात वाढत गेले आहे. 1970 ते 1999 या कालखंडात भारतातली पिकांखाली असलेली बागाईत जमीन तिपटीने वाढून 330 लाख हेक्टर्स एवढी झाली आहे. या जमीनीसाठी भूगर्भजलाचा बेसुमार वापर झाल्यानेच ही परिस्थिती निर्माण झाली आहे.

सध्याच्या परिस्थितीत, भूगर्भजलाचा वापर नियंत्रित करणे शक्य दिसत नाही. या भागापैकी अंदाजे 38000 वर्ग किलोमीटर जमीनीवर तरी, शेतकरी तांदुळासारखी पाणी विपुल प्रमाणात लागणारी पिके घेत आहेत. या पिकांसाठी खाचरे पाण्याने भरून ठेवावी लागतात. या पिकाऐवजी पाण्याचा सुनियंत्रित वापर करून दुसरी पिके शेतकर्‍यांनी घेतली तरी सुद्धा परिस्थिती नियंत्रणाखाली आणणे शक्य होईल.

‘नासा’चा हा अभ्यास, ही एक प्रकारची धोक्याची घंटाच समजता येईल. जर पाण्याचे सुनियंत्रण केले आणि उपलब्ध पाण्याप्रमाणे पिके घेतली तर काही कालानंतर येणारे मोठे संकट पूर्णपणे टाळता येईल असे दिसते आहे.


15 ऑगस्ट 2009